मातंग समाजाच्या घरवापसी चळवळीचे जनक आणि जैन विचार मंचचे अध्यक्ष विठ्ठल साठे यांची चित्तरंजन चव्हाण यांनी घेतलेली विस्तृत मुलाखत
सध्या महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांत मातंग समाजाच्या धार्मिक ओळखीबाबत चर्चा सुरू आहे. काही आंबेडकरी आणि नवबौद्ध संघटना मातंग समाजाने बौद्ध धर्म स्वीकारावा, असा या समाजावर दबाव आणत आहेत. दुसरीकडे मातंग समाजाच्या घरवापसी चळवळीचे जनक आणि जैन विचार मंचचे अध्यक्ष, लेखक, विचारवंत आणि सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे माजी उपकुलसचिव विठ्ठल साठे यांचे मत वेगळे आहे. ते म्हणतात, मातंग समाजाचा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संबंध जैन परंपरेशी असल्यामुळे मातंगांनी आपल्या मूळ जैन परंपरेत परत यावे.
या विषयावर प्रसिद्ध लेखक-पत्रकार चित्तरंजन चव्हाण यांनी विठ्ठल साठे यांच्याशी सविस्तर संवाद साधला. त्या चर्चेतील काही भाग:
चित्तरंजन: जय जिनेंद्र सर!
साठे सर: जय जिनेंद्र!
चित्तरंजन: सर, आजकाल दलित समाजामध्ये बौद्ध धर्माचा प्रचार मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. अनेक संघटना आणि कार्यकर्ते मातंग समाजालाही बौद्ध धर्म स्वीकारण्याचे आवाहन करत आहेत. परंतु तुम्ही आणि तुमचे सहकारी मातंग समाजाने जैन धर्म स्वीकारावा यासाठी आग्रही आहात. यामागे नेमके कारण काय आहे?
साठे सर: यामागचे कारण अत्यंत स्पष्ट आणि ऐतिहासिक आहे. आमचा ठाम विश्वास असा आहे की मातंग समाजाचा उगम जैन परंपरेतून झालेला आहे. आम्ही मूळचे जैन धर्मीय होतो आणि कालांतराने विविध सामाजिक, राजकीय आणि ऐतिहासिक कारणांमुळे त्या परंपरेपासून दूर गेलो.
आज उपलब्ध असलेल्या अनेक जैन ग्रंथांमध्ये, पुराणांमध्ये आणि ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये मातंग समाजाचा जैन धर्माशी असलेला संबंध स्पष्टपणे दिसून येतो. त्यामुळे आम्ही कोणताही नवीन धर्म स्वीकारण्याचा विचार करत नाही; उलट आम्ही आमच्या मूळ धर्मात, मूळ सांस्कृतिक परंपरेत आणि मूळ आध्यात्मिक वारशात परत जाण्याचा प्रयत्न करत आहोत. त्यामुळेच मी मातंग समाजाने जैन धर्माचा स्वीकार करावा, असा आग्रह धरतो.
चित्तरंजन: तुम्ही म्हणता की मातंग समाजाचा जैन धर्माशी प्राचीन संबंध आहे. याबाबत नेमके कोणते पुरावे उपलब्ध आहेत?
साठे सर: यासंदर्भात अनेक उल्लेख जैन साहित्यामध्ये आढळतात. जैन परंपरेनुसार पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव हे मानव संस्कृतीचे आद्य प्रवर्तक मानले जातात. विनमी हा त्यांचा नातू होता. या विनमीच्या एका मुलाचे नाव मातंग होते. त्याच्यापासून पुढे मातंग वंशाची निर्मिती झाली. ही बाब आमच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे, कारण त्यामुळे मातंग समाजाचे प्राचीनत्व आणि जैनत्व या दोन्ही गोष्टी स्पष्ट होतात.
इतिहासाच्या अभ्यासामध्ये वंशपरंपरा, सांस्कृतिक परंपरा, धार्मिक संदर्भ आणि लोकपरंपरा यांना महत्त्व दिले जाते. मातंग समाजाच्या अनेक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यास त्यांचा संबंध जैन मूल्यांशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.
चित्तरंजन: मी असेही ऐकले आहे की मातंग वंशामध्ये जैन तीर्थंकरही होऊन गेले आहेत. याबद्दल अधिक माहिती सांगाल का?
साठे सर: होय. जैन परंपरेतील काही कथांनुसार सातवे तीर्थंकर भगवान सुपार्श्वनाथ आणि तेवीसावे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांचा संबंध मातंग वंशाशी आहे. याशिवाय भगवान महावीर यांच्या यक्षाचे नावही मातंग असल्याचा उल्लेख जैन परंपरेत आढळतो. या उल्लेखांचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व मोठे आहे. यामुळे मातंग समाजाचा जैन परंपरेशी असलेला संबंध अधिक दृढपणे समोर येतो.
जैन धर्मामध्ये कोणत्याही व्यक्तीचे महत्त्व त्याच्या जन्मामुळे नव्हे तर त्याच्या आचार-विचारांमुळे आणि आध्यात्मिक प्रगतीमुळे ठरते. त्यामुळे या परंपरेतील अशा उल्लेखांमुळे मातंग समाजाला आत्मसन्मान आणि ऐतिहासिक अभिमानाची जाणीव होऊ शकते.
चित्तरंजन: ही माहिती नेमकी कोणत्या ग्रंथांमध्ये उपलब्ध आहे?
साठे सर: जैन साहित्य अत्यंत विशाल आहे. मातंगांची माहिती विविध ग्रंथांमध्ये विखुरलेल्या स्वरूपात आढळते. आदिपुराण, महापुराण, उत्तराध्ययन सूत्र, ऋषिभाषित यांसारख्या ग्रंथांमध्ये भरपूर उल्लेख आढळतात.
उत्तराध्ययन सूत्र या प्राचीन जैन ग्रंथामध्ये भगवान महावीरांच्या काळातील काही जैन मुनींची विस्ताराने माहिती येते. त्यामध्ये अनेक मातंग मुनिंचीही माहिती येते.
या विषयाचा अधिक सखोल अभ्यास व्हावा यासाठी संशोधकांनी उपलब्ध जैन साहित्य, शिलालेख, लोकपरंपरा आणि ऐतिहासिक संदर्भांचा तुलनात्मक अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे.
चित्तरंजन: घरवापसीमागे जैन परंपरेशी संबंध असण्याव्यतिरिक्त आणखी काही कारणे आहेत का?
साठे सर: नक्कीच आहेत. पण सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे स्वतःच्या ऐतिहासिक मुळांशी पुन्हा जोडले जाणे हेच आहे. त्याचबरोबर सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्तरावरही अनेक सकारात्मक परिणाम होतील.
जैन धर्म अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह, संयम, शिक्षण, नैतिकता आणि आत्मविकास यांवर भर देतो. जैन जीवनशैलीचा स्वीकार केल्याने शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळते, व्यसनमुक्तीला चालना मिळते, आर्थिक शिस्त निर्माण होते आणि सामाजिक प्रतिष्ठा वाढते. त्यामुळे मातंग समाजाच्या शैक्षणिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक विकासासाठी जैन जीवनशैली उपयुक्त ठरेल.
याशिवाय जैन अशी ओळख निर्माण झाल्यामुळे समाजामध्ये आत्मविश्वास वाढेल आणि हा समाज एक प्रगत समाज बनेल.
चित्तरंजन: या घरवापसी चळवळीबाबत जैन समाजाची भूमिका काय आहे?
साठे सर: जैन समाजाकडून आम्हाला अत्यंत सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आहे. अनेक जैन संघटना, सामाजिक कार्यकर्ते आणि अभ्यासक आमच्या कार्यात सहकार्य करत आहेत. विशेष म्हणजे अनेक जैन मुनी, साध्वी आणि आचार्य यांनी देखील घरवापसी चळवळीचे स्वागत केले आहे. या चळवळीचा एक परिणाम असा झाला आहे की संपूर्ण देशातील जैन कार्यकर्त्यांमध्ये मातंगांच्या घरवापसीची सकारात्मक चर्चा सुरु आहे.
चित्तरंजन: या चळवळीला कुणाकडून विरोध होत आहे का?
साठे सर: जैन समाजातून किंवा मातंग समाजातून आम्हाला विरोध झालेला नाही. उलट अनेक ठिकाणी उत्साहवर्धक प्रतिसाद मिळत आहे. मात्र काही नवबौद्ध समाजातील कार्यकर्ते आमच्या भूमिकेला विरोध करतात. त्यांचे मत असे आहे की मातंग समाजाने देखील बौद्ध धर्म स्वीकारावा आणि त्याच दिशेने जावे.
चित्तरंजन: मग त्यांच्या या भूमिकेबाबत तुमची प्रतिक्रिया काय आहे?
साठे सर: प्रत्येक समाजाला आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक भविष्याबाबत स्वतंत्र निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे. आम्ही कोणत्याही समाजाच्या धार्मिक निवडीवर टीका करत नाही. पण दुसऱ्या एकाद्या समाजाने आम्ही त्यांचा धर्म स्वीकारावा असे सांगने चुकीचे आहे.
आम्ही कोणता धर्म स्वीकारायचा ते आम्ही ठरवू, ते सांगण्याचा अधिकार इतरांना नाही. आमच्याकडे आमची समृद्ध धार्मिक परंपरा आहे, इतिहास आहे, आणि त्यानुसारच आम्ही आमचा निर्णय घेतला आहे.
चित्तरंजन: सर, तुम्ही अतिशय सविस्तर माहिती दिलीत. या विषयामुळे अनेकांना विचार करण्याची नवी दिशा मिळेल. तुमच्या कार्याला आणि घरवापसी चळवळीला पुढील वाटचालीसाठी मनापासून शुभेच्छा. जय जिनेंद्र!
साठे सर: धन्यवाद. समाजाने इतिहासाचा अभ्यास करावा, सत्याचा शोध घ्यावा आणि विचारपूर्वक निर्णय घ्यावा, हीच अपेक्षा. जय जिनेंद्र!
हेही वाचावे……
Jains & Jainism (Online Jain Magazine)
They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)
TheyWon
English Short Stories & Articles
