धिरज जैन, दुबई

जैन धर्म हा जगातील सर्वांत प्राचीन धर्मांपैकी एक आहे. या धर्माचा पाया अहिंसा (कोणत्याही सजीवाला इजा न करणे), अनेकांतवाद (विविध दृष्टिकोनांचा आदर करणे), स्याद्वाद (सापेक्ष सत्याची मान्यता) तसेच आत्मसंयम आणि त्यागाच्या माध्यमातून मोक्षप्राप्ती या तत्त्वांवर आधारित आहे. जैन धर्माचे उद्दिष्ट केवळ आध्यात्मिक उन्नती नसून सामाजिक आणि नैतिक मूल्यांच्या आधारे समाजात शांतता, सौहार्द आणि समतोल निर्माण करणे हेही आहे.

मुघल साम्राज्य आणि जैन समाज

इ.स. १५२६ मध्ये बाबरने मुघल साम्राज्याची स्थापना केली, त्या वेळी जैन समाज आर्थिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या आधीच संपन्न होता. व्यापारी, सावकार, लेखक आणि विद्वान म्हणून जैनांची मोठी ख्याती होती. त्या काळात श्वेतांबर परंपरेतील तपागच्छ, खरतरगच्छ, स्थानकवासी तसेच दिगंबर परंपरेचे समुदाय सक्रिय होते. गुजरात, राजस्थान, माळवा आणि दख्खन या प्रदेशांत जैन समाजाची विशेष वस्ती होती.

मुघल काळ हा जैन समाजासाठी संमिश्र अनुभवांचा काळ होता. एका बाजूला त्यांना राजाश्रय, आर्थिक संधी आणि राजकीय मान्यता मिळाली; तर दुसऱ्या बाजूला युद्धे आणि राजकीय कारणांमुळे मंदिरांची तोडफोड, मूर्तींचा विध्वंस आणि धार्मिक अडचणींनाही सामोरे जावे लागले. तरीही जैन साधू आणि व्यापारी समाजाने आपल्या आर्थिक बळावर आणि सांस्कृतिक योगदानावर जैन धर्माची परंपरा टिकवून ठेवली आणि समाजाच्या समृद्धीत महत्त्वाचा वाटा उचलला.

बाबर आणि हुमायूनचा काळ (१५२६–१५५६)

बाबर (१५२६–१५३०)

बाबरने मुघल साम्राज्याची पायाभरणी केली. त्याच्या कारकिर्दीत झालेल्या युद्धांदरम्यान काही जैन मंदिरे आणि मूर्तींचे नुकसान झाले. इ.स. १५२७ मध्ये ग्वाल्हेर किल्ल्यातील अनेक जैन मूर्ती फोडण्यात आल्या आणि त्यांचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यात आला. बाबरच्या बाबरनामा या आत्मचरित्रात याचा उल्लेख आढळतो. हा विध्वंस धार्मिक द्वेषातून नव्हे, तर युद्धनीती आणि सत्ता प्रस्थापित करण्याच्या उद्देशाने करण्यात आला होता.

तरीही जैन धार्मिक जीवन अखंड सुरू राहिले. माळव्यातील दिगंबर परंपरेचे नेते यशकीर्ती साहू हेमराज यांनी स्थानिक राजांच्या सहकार्याने मंदिरांचे व्यवस्थापन केले, साधूंच्या जीवनाची व्यवस्था राखली आणि धार्मिक कार्ये सुरू ठेवली. या काळात जैन समाजाने थेट संघर्ष टाळून आपले व्यापारी आणि सामाजिक जाळे अधिक मजबूत करण्यावर भर दिला.

हुमायून (१५३०–१५४० आणि १५५५–१५५६)

निर्वासनाच्या काळात हुमायून फारसमध्ये राहिला. तेथे त्याने विविध धर्मांबद्दल सहिष्णुता आणि आदराची भावना आत्मसात केली. जैन ग्रंथांनुसार त्याने शत्रुंजय (पालीताणा) यांसारख्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांना अनुदाने दिली. त्याच्या दुसऱ्या कारकिर्दीत तपागच्छाचे साधू अहमदाबाद परिसरात सक्रिय झाले आणि जैन धर्माचा प्रचार करू लागले.

हुमायूनच्या काळात जैन समाजाने राजकीय संघर्षापासून दूर राहून आर्थिक आणि सामाजिक बळ वाढविण्याचे महत्त्व ओळखले. व्यापारी सामर्थ्य वाढवून त्यांनी आपल्या धार्मिक संस्था आणि कार्यांचे संरक्षण केले.

अकबरचा काळ (१५५६–१६०५)

अकबरच्या राज्यकाळात मुघल दरबारात सहिष्णुता, धार्मिक संवाद आणि विविध धर्मांना संरक्षण यांचे सुवर्णयुग सुरू झाले.

प्रारंभीचे संघर्ष

इ.स. १५७३ मध्ये अकबरने गुजरात जिंकले. त्यामुळे त्याचा जैन समाजाच्या संपत्ती आणि व्यापाराशी थेट संबंध आला. परंतु त्याआधी इ.स. १५६७ मध्ये चित्तौडवरील मोहिमेदरम्यान अनेक हिंदू आणि जैन मंदिरे उद्ध्वस्त करण्यात आली आणि ८० हून अधिक जैन मूर्ती फोडण्यात आल्या. हा विध्वंस धार्मिक द्वेषामुळे नव्हे, तर राजकीय आणि लष्करी कारणांमुळे झाला होता.

महान संवाद (१५८२–१५८६)

अकबरने त्या काळातील महान जैन आचार्य हिरविजयसूरी आणि त्यांच्या शिष्यांना फतेहपूर सिक्री येथील राजदरबारात आमंत्रित केले. परंपरेनुसार हिरविजयसूरी आणि त्यांचे शिष्य सुमारे ८०० मैल पायी चालत दरबारात पोहोचले.

हिरविजयसूरींनी अकबराला जैन धर्मातील अहिंसा, करुणा, संयम आणि सहिष्णुतेची तत्त्वे समजावून सांगितली. त्याचा अकबरावर मोठा प्रभाव पडला. त्याने शिकार करणे कमी केले आणि प्राण्यांच्या संरक्षणासंबंधी आदेश जारी केले. त्याने पर्युषण पर्वाचा कालावधी चार दिवसांनी वाढवला आणि बारा दिवस प्राणिहत्येवर बंदी घातली. त्यामुळे करुणा आणि अहिंसेची भावना संपूर्ण साम्राज्यात अधिक दृढ झाली.

इ.स. १५८३ मध्ये अकबरने हिरविजयसूरींना ‘जगद्गुरू’ ही पदवी बहाल केली. त्यांच्या शिकवणीचा प्रभाव आग्रा, ग्वाल्हेर आणि आसपासच्या प्रदेशांत मोठ्या प्रमाणात पडला. अनेक लोकांनी मांसाहार आणि मद्यपानाचा त्याग केला.

आचार्य हिरविजयसूरींनी अकबराच्या दरबारात नैतिक चर्चांना नवी दिशा दिली तसेच सूर्यपूजेतील काही सुधारणा सुचवल्या. अकबराच्या ‘सुलह-ए-कुल’ (सर्व धर्मांशी सलोखा) या धोरणावर जैन साधूंचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

राजकीय फर्माने

इ.स. १५८३ पासून अकबराने जैन समाजाच्या हितासाठी अनेक फर्माने काढली.

• जैन सणांच्या काळात प्राणिहत्येवर बंदी.
• यमुना नदीत मासेमारीवर बंदी.
• जिझिया कराची समाप्ती.
• यात्रेकरूंवरील कर रद्द.
• कैद्यांना माफी आणि पिंजऱ्यातील पक्ष्यांची मुक्तता.

याच काळात जैन समाजातील साहू तोडर हे आग्रा येथील मुघल टांकसाळीचे अधीक्षक होते. त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे सुप्रसिद्ध जैन विद्वान पांडे राजमल्ल यांनी ‘जंबूस्वामी चरित्र’ हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिला.

साहू तोडर यांचे पुत्र साहू ऋषभदास यांनीही अनेक जैन विद्वानांना आश्रय आणि प्रोत्साहन दिले.

जहांगीर, शाहजहान, औरंगजेब आणि मुघल काळातील जैन समाज

जहांगीरचा काळ (१६०५–१६२७)

जहांगीरने आपल्या राज्याच्या सुरुवातीच्या काळात जैन समाजाच्या काही मागण्या मान्य केल्या. जैन सणांच्या काळात प्राणिहत्येवर बंदी घालण्यासारखे आदेश त्याने कायम ठेवले. त्यामुळे जैन समाजात त्याच्याविषयी काही प्रमाणात सकारात्मक भावना निर्माण झाली.

मात्र, इ.स. १६१२ मध्ये त्याने जैन साधूंना काही शहरे सोडून जाण्याचा आदेश दिला. त्यानंतर इ.स. १६१८ मध्ये जैन विद्वान सिद्धिचंद्र यांना जबरदस्तीने विवाह करण्यास भाग पाडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. परंतु जैन व्यापारी समाजाने हस्तक्षेप करून त्यांना या संकटातून वाचवले.

या काळात माउंट आबू येथील जैन मंदिरांना जमिनीची देणगी देण्यात आली, तर दुसरीकडे काही मंदिरांची तोडफोडही झाली. त्यामुळे जहांगीरचा काळ जैन समाजासाठी संमिश्र स्वरूपाचा ठरला. या काळात जैन समाजाचा मुख्य आधार व्यापारी आणि सावकार वर्गच राहिला.

शाहजहान आणि औरंगजेब (१६२८–१७०७)

शाहजहान (१६२८–१६५८)

शाहजहान हा ताजमहालाच्या निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे. त्याने आग्रा ऐवजी दिल्लीला मुघल साम्राज्याची राजधानी बनवले. राजधानीच्या विकासासाठी त्याने आसपासच्या प्रदेशातील जैन व्यापाऱ्यांना दिल्लीत स्थायिक होण्यासाठी आमंत्रित केले.

शाहजहानवर प्रख्यात जैन व्यापारी शांतिदास झवेरी यांचा मोठा प्रभाव होता.

शांतिदास झवेरी यांनी दिल्लीतील लाल किल्ल्यासमोर प्रसिद्ध लाल जैन मंदिर उभारले. ते जैन समाजातील वाद-विवाद सोडवत असत तसेच जैन यात्रेकरूंच्या सुरक्षिततेची आणि सोयीची काळजी घेत असत.

शांतिदास झवेरी हे इतके संपन्न व्यापारी होते की ईस्ट इंडिया कंपनीलाही त्यांच्याकडून कर्ज घ्यावे लागत असे. त्यांच्या आर्थिक सामर्थ्यामुळे आणि समाजोपयोगी कार्यामुळे जैन समाजाला स्थैर्य आणि प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.

औरंगजेब (१६५८–१७०७)

औरंगजेबाच्या कठोर धार्मिक धोरणांमुळे जैन समाजाला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. इ.स. १६६९ मध्ये अहमदाबाद येथील चिंतामणी पार्श्वनाथ मंदिर पाडण्यात आले. मात्र नंतर त्याच्या पुनर्बांधणीस परवानगी देण्यात आली. औरंगजेबाच्या काळात सुमारे १५ जैन मंदिरे नष्ट झाल्याचे उल्लेख आढळतात.

या काळातील वीरजी व्होरा हे एक अत्यंत प्रभावशाली जैन व्यापारी होते. त्यांनी सुरतच्या व्यापारावर दीर्घकाळ वर्चस्व राखले. मुघलांच्या सागरी मोहिमांना त्यांनी आर्थिक मदत केली आणि आपल्या प्रभावामुळे जैन समाजाच्या हितांचे संरक्षणही केले.

औरंगजेबाच्या कठोर धोरणांनंतरही काही प्रसंगी त्याने जैन सणांना संरक्षण दिले आणि जैन साधूंशी धार्मिक विषयांवर चर्चा केली. त्यामुळे त्याच्या कारकिर्दीत संघर्ष आणि संरक्षण या दोन्ही बाबी दिसून येतात.

इतर संघर्ष आणि संरक्षण

दिल्लीतील काही पंडितांनी जैन धर्माला नास्तिक मत म्हणून संबोधले. त्याला उत्तर म्हणून जैन विद्वानांनी ‘धर्मपरीक्षा’ यांसारखे ग्रंथ लिहून जैन तत्त्वज्ञानाचे समर्थन केले.

संकटांचा सामना करूनही जैन समाजाने आपले धार्मिक उत्सव, कला, शिक्षण आणि मंदिरांची परंपरा अखंड सुरू ठेवली. त्या काळातील युरोपीय प्रवाशांनीही आपल्या प्रवासवर्णनात नमूद केले आहे की, प्रतिकूल परिस्थितीतही जैन व्यापारी आणि सावकार समाज आर्थिकदृष्ट्या प्रभावशाली राहिला.

जगतसेठ परिवार

मुघल काळात बंगालमध्ये जगतसेठ नावाने प्रसिद्ध असलेले एक अत्यंत श्रीमंत जैन व्यापारी घराणे होते. या घराण्याने केवळ बंगालच्या नवाबांनाच नव्हे, तर ईस्ट इंडिया कंपनीलाही मोठ्या प्रमाणावर कर्जपुरवठा केला.

इतकेच नव्हे, तर तत्कालीन सत्तांतरांमध्येही या घराण्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. दहावा मुघल बादशाह फर्रुखसियार याला गादीवर बसण्यासाठी जगतसेठ माणिकचंद यांनी आर्थिक मदत केली होती.

बंगालचे नवाब मुघल सम्राटाला पाठविण्यात येणारी वार्षिक महसुलाची रक्कम जगतसेठ परिवाराच्या आर्थिक जाळ्याद्वारे पाठवत असत. यावरून त्या काळातील जैन व्यापारी घराण्यांचा आर्थिक प्रभाव किती मोठा होता, याची कल्पना येते.

जैन समाजाचा आर्थिक आणि सांस्कृतिक पाया

सांस्कृतिक योगदान

मुघल दरबारातील सांस्कृतिक आणि बौद्धिक घडामोडींमध्ये जैन साधूंनी सक्रिय सहभाग घेतला. महाभारताचा फारसी भाषेत अनुवाद होत असताना त्यामध्ये जैन धर्मातील अहिंसेच्या दृष्टिकोनाचाही समावेश करण्यात आला.

सिद्धिचंद्र यांसारख्या जैन विद्वानांनी आपल्या विलक्षण स्मरणशक्तीने, तर्कशक्तीने आणि लेखनकौशल्याने मुघल दरबाराला प्रभावित केले.

अकबराच्या काळात जैन साधूंनी धर्म, नैतिकता आणि राज्यकारभार याविषयीच्या चर्चांमध्ये मोलाचे योगदान दिले. त्यामुळे जैन धर्मातील अनेक नैतिक मूल्यांचा मुघल साम्राज्याच्या धोरणांवर परिणाम झाला.

व्यापार आणि वित्त

मुघल काळात जैन समाजाने व्यापार आणि अर्थकारणाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय प्रगती केली. या काळात भारतातील सर्वाधिक श्रीमंत व्यापाऱ्यांपैकी किमान सहा व्यापारी जैन समाजातील होते.

या जैन व्यापारी घराण्यांनी मुघल साम्राज्याला मजबूत आर्थिक आधार दिला. त्यांच्या व्यापारी संघटनांनी हुंडी प्रणाली विकसित करून भारतभर, अरब देशांमध्ये आणि युरोपपर्यंत व्यापाराचे विस्तृत जाळे निर्माण केले.

साहित्य

मुघल काळातील प्रसिद्ध जैन साहित्यिक बनारसीदास (१५८६–१६४३) हे श्रीमाळ जैन समाजातील व्यापारी आणि कवी होते. त्यांनी ब्रजभाषेत लिहिलेली ‘अर्धकथानक’ ही आत्मकथा भारतीय भाषांमधील पहिली आत्मकथा मानली जाते.

त्या वेळी बनारसीदास आग्रा येथे वास्तव्यास होते आणि त्यांचे वय ५५ वर्षे होते. जैन परंपरेनुसार मनुष्याचे पूर्ण आयुष्य ११० वर्षांचे मानले जात असल्यामुळे त्यांनी आपल्या जीवनाच्या अर्ध्या प्रवासाचे वर्णन असल्याने या ग्रंथाला ‘अर्धकथानक’ असे नाव दिले.

या आत्मकथेत त्यांनी व्यापारी जीवन, आर्थिक चढ-उतार, दंगली, नुकसान आणि त्यानंतरचे पुनर्निर्माण यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण केले आहे.

याच काळात प्रसिद्ध जैन विद्वान पांडे राजमल्ल यांनी ‘जंबूस्वामी चरित्र’ हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथही लिहिला.

सामाजिक सुधारणा

इ.स. १६२० च्या दशकात गुजरातमधील जैन समाजाने सतीप्रथा रोखण्यासाठी प्रयत्न केले. सामाजिक सुधारणांच्या या कार्यातून जैन धर्मातील करुणा आणि मानवी मूल्यांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

सांस्कृतिक समन्वय

मुघल काळात जैन आणि मुघल संस्कृतींचा परस्पर प्रभाव दिसून येतो. अनेक जैन मंदिरांच्या स्थापत्यशैलीत मुघल वास्तुकलेचा प्रभाव जाणवतो. मंदिरांवर घुमट, मुघल शैलीतील कुंभी आणि भित्तिचित्रे दिसू लागली.

दुसरीकडे फारसी काव्यातही जैन धर्मातील नैतिक मूल्यांचा समावेश होऊ लागला.

विशेषतः सम्राट अकबरावर जैन धर्मातील अहिंसा, सहिष्णुता आणि करुणा या तत्त्वांचा स्पष्ट प्रभाव पडला. त्याचबरोबर जैन समाजावरही मुघल संस्कृतीचा काही प्रमाणात प्रभाव दिसून येतो. उदाहरणार्थ, फतेहचंद, मेहताबचंद यांसारखी फारसी प्रभाव असलेली नावे प्रचलित झाली. गुजरातमधील अनेक जैन कुटुंबांमध्ये आढळणारे ‘शाह’ हे आडनावदेखील मूळचे फारसी सन्मानसूचक पदवीवरून आलेले आहे.

अशा प्रकारे मुघल काळ हा जैन समाजासाठी संघर्ष आणि संधी यांचा संगम होता. राजकीय परिस्थिती अनेकदा प्रतिकूल असली, तरी जैन समाजाने आपल्या व्यापारी कौशल्य, आर्थिक सामर्थ्य, विद्वत्ता, साहित्यनिर्मिती आणि धार्मिक तत्त्वनिष्ठेच्या बळावर आपली ओळख कायम राखली आणि भारतीय इतिहासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

हेही वाचावे……

जैन धर्माचा ऱ्हास कसा झाला? (भाग पहिला)	जैन संस्कृतीच्या सांगली जिल्ह्यातील प्राचीन पाऊलखुणा
आठवणी: माझं आजोळ अंकलखोप	सिरीभूवलय: एक अदभूत ग्रंथ
जैनांचे मराठी भाषेतील योगदान	मराठी भाषेचे प्राचीनत्व!
कुशाणकालीन प्राकृत ग्रंथ अंगविज्जा	भारतीयांचा इतिहासबोध

Jains & Jainism (Online Jain Magazine)

They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)

TheyWon
English Short Stories & Articles

न्यूमरॉलॉजी हिंदी