महावीर सांगलीकर
भारताची सांस्कृतिक परंपरा अत्यंत समृद्ध असून, त्यामध्ये जैन धर्माचे योगदान महत्त्वाचे आहे. देशाच्या विविध भागांप्रमाणेच तामिळनाडूमध्येही जैन धर्माचा इतिहास दोन हजार वर्षांहून अधिक जुना आहे. येथे आजही अनेक प्राचीन जैन मंदिरे, गुहा, शिलालेख, तीर्थंकरांच्या मूर्ती आणि इतर पुरातत्त्वीय अवशेष विखुरलेल्या स्वरूपात आढळतात. मात्र, यापैकी अनेक स्थळे कालांतराने दुर्लक्षित झाली आहेत. अशा वारशाचा शोध घेऊन त्याचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य जैन पुजारी जीवकुमार गेली अनेक वर्षे करत आहेत.
जीवकुमार यांनी तामिळनाडूच्या अनेक दुर्गम भागांत पायी भ्रमंती करून शेकडो प्राचीन जैन अवशेषांचा शोध घेतला आहे. गावोगावी, शेतांमध्ये, डोंगररांगांमध्ये आणि जंगल परिसरात विखुरलेल्या तीर्थंकरांच्या मूर्ती, शिलालेख आणि प्राचीन वास्तूंची त्यांनी नोंद केली आहे. अनेक ठिकाणी स्थानिक रहिवाशांनाही या मूर्तींचे ऐतिहासिक महत्त्व माहीत नव्हते. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या स्थळांकडे इतिहास अभ्यासक, पुरातत्त्व विभाग आणि समाजाचे लक्ष वेधले गेले.
तामिळनाडू हा प्राचीन काळात जैन धर्माच्या प्रभावाखालील महत्त्वाचा प्रदेश होता. कांचीपुरम, मदुराई, तिरुवन्नामलाई, विलुप्पुरम आणि इतर अनेक भागांत जैन साधूंचे वास्तव्य होते. त्यांनी येथे गुहांमध्ये तपश्चर्या केली, शिल्पकला आणि साहित्याची निर्मिती केली तसेच अहिंसा, संयम आणि ज्ञानाचा संदेश समाजापर्यंत पोहोचविला. आजही त्या काळातील अनेक पुरावे राज्यभर विखुरलेल्या स्वरूपात पाहायला मिळतात.
अनेक प्राचीन मूर्ती आणि स्मारके नैसर्गिक झीज, अतिक्रमण, दुर्लक्ष आणि चोरीच्या धोक्यामुळे नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यामुळे त्यांचे तातडीने दस्तऐवजीकरण, संवर्धन आणि संरक्षण होणे आवश्यक आहे. पुरातत्त्व विभाग, स्थानिक प्रशासन आणि समाज यांनी एकत्रितपणे या वारशाच्या जतनासाठी प्रयत्न करणे ही काळाची गरज आहे.
या दिशेने “अहिंसा वॉक्स” हा उपक्रम विशेष उल्लेखनीय ठरला आहे. या उपक्रमाद्वारे स्वयंसेवक प्राचीन जैन वारसा स्थळांना भेट देतात, त्यांचा इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवतात, स्वच्छता मोहीम राबवतात आणि वारसा संवर्धनाबाबत जनजागृती करतात. त्यामुळे अनेक विस्मृतीत गेलेल्या जैन स्थळांची नव्याने ओळख निर्माण होत आहे.
जीवकुमार यांचे कार्य केवळ धार्मिक नाही, तर ते सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे अनेक प्राचीन जैन मूर्ती आणि स्मारके नष्ट होण्यापासून वाचली असून संशोधकांनाही नव्या माहितीचा मोठा स्रोत उपलब्ध झाला आहे.
भारताच्या सांस्कृतिक इतिहासात जैन धर्माचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तामिळनाडूमधील जैन वारसा हा केवळ जैन समाजाची संपत्ती नसून संपूर्ण देशाच्या इतिहासाचा अमूल्य ठेवा आहे. या वारशाचे संवर्धन करणे ही शासन, पुरातत्त्व विभाग, इतिहास अभ्यासक आणि सर्वसामान्य नागरिक यांची सामूहिक जबाबदारी आहे. जीवकुमार यांच्यासारख्या समर्पित व्यक्तींच्या कार्यामुळे हा मौल्यवान वारसा पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित ठेवण्याची आशा अधिक दृढ होत आहे.
हेही वाचावे……
Jains & Jainism (Online Jain Magazine)
They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)
TheyWon
English Short Stories & Articles
