डॉ. पंकज जैन (ग्वाल्हेर)
वीरवाल जैन समाज हा मुख्यतः राजस्थानातील मेवाड प्रदेशात (उदयपूर, चित्तौडगड आणि आसपासच्या परिसरात) राहणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण जैन समाज आहे. राजस्थानातील ओसवाल, पोरवाल, खंडेलवाल इत्यादी पारंपरिक जैन समाजांपेक्षा त्याची स्वतंत्र ओळख आहे. या समाजाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची जैन परंपरा तुलनेने नवीन आहे आणि २०व्या शतकाच्या मध्यात झालेल्या एका मोठ्या धर्मपरिवर्तनाचे हे उदाहरण आहे.
मूळ आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
वीरवाल समाजातील लोक मूळतः खटीक जातीशी संबंधित होते. राजस्थानासह भारतातील अनेक राज्यांमध्ये खटीक जात अनुसूचित जातीच्या (Scheduled Caste) श्रेणीत येते.
परंपरेने हा समाज मांस व्यापार, कसाईचे काम, शिकार आणि चामड्याशी संबंधित व्यवसायांशी जोडलेला होता.
‘खटीक’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘खट्टिक’ किंवा ‘खटिका’ या शब्दांपासून निर्माण झाला असे मानले जाते. त्याचा अर्थ शिकारी किंवा बळी देणारा असा होतो.
मेवाड प्रदेशात इतिहासाच्या विविध टप्प्यांवर अनेक जाती जैन धर्माने प्रभावित झाल्या आहेत; परंतु वीरवाल समाजाचा जैन धर्मात प्रवेश ही आधुनिक काळातील एक महत्त्वपूर्ण घटना आहे.
जैन धर्माकडे वाटचाल
सुमारे १९५० च्या आसपास (काही स्रोतांमध्ये १९५८ सालाचाही उल्लेख आहे), स्थानकवासी जैन मुनी समीर मुनीजी महाराज यांनी उदयपूर आणि मेवाड प्रदेशातील खटीक समाजाशी संपर्क साधला. मुनीजी महाराज यांच्या साध्या, प्रभावी आणि करुणेने ओतप्रोत असलेल्या प्रवचनांनी हजारो लोक प्रभावित झाले. त्यांनी अहिंसेला जीवनाचा आधार बनवले. मांसाहाराचा पूर्णपणे त्याग करून शुद्ध शाकाहार स्वीकारला. अपरिग्रह, सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक चारित्र यांसारखी जैन धर्माची मूलभूत तत्त्वे त्यांनी आपल्या जीवनात अंगीकारली.
वीरवाल नावाचा अर्थ आणि महत्त्व
समीर मुनीजी महाराज यांनी या नवजैन समाजाला ‘वीरवाल’ हे नाव दिले. या नावाचा अर्थ भगवान महावीरांशी संबंधित किंवा वीरांचा समूह असा होतो. हे नाव या समाजाची धाडसी विचारसरणी, दृढनिश्चय आणि जुने जीवन सोडून अहिंसेचा मार्ग स्वीकारण्याचे धैर्य दर्शवते.
हे परिवर्तन जैन इतिहासातील एक प्रेरणादायी उदाहरण मानले जाते, कारण सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या पार्श्वभूमीचा एक संपूर्ण समाज एकत्रितपणे जैन धर्म स्वीकारून आपली नवी ओळख निर्माण करतो.
समीर पवन धाम
समीर पवन धाम हे वीरवाल समाजाचे प्रमुख धार्मिक केंद्र आहे. हे चित्तौडगडपासून सुमारे ४ मैल अंतरावर असलेल्या अहिंसा नगर येथे स्थित आहे. या धामाचे उद्घाटन राजस्थानचे तत्कालीन मुख्यमंत्री मोहनलाल सुखाडिया यांच्या हस्ते १९६६ मध्ये झाले.
समीर मुनीजी हे स्थानकवासी परंपरेचे होते. त्यामुळे वीरवाल समाज मुख्यतः मूर्तिपूजाविरहित, स्थानक-आधारित स्थानकवासी जैन परंपरेचे पालन करतो. तथापि, या धामात दिगंबर, श्वेतांबर मूर्तिपूजक तसेच इतर जैन परंपरांतील साधू-संतांचेही सन्मानपूर्वक स्वागत केले जाते.
समाधी दिवस आणि संघटन
समीर मुनीजी महाराज यांचा समाधी दिवस दरवर्षी ऑल इंडिया जैन वीरवाल जैन संघातर्फे श्रद्धा आणि उत्साहाने साजरा केला जातो. हा कार्यक्रम समाजाला एकत्र आणण्यासाठी, नव्या पिढीला आपल्या इतिहासाची ओळख करून देण्यासाठी आणि जैन मूल्ये अधिक दृढ करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.
आज वीरवाल समाज पूर्णपणे जैन जीवनशैलीचे पालन करतो. कडक शाकाहार, अहिंसेचे कठोर पालन, पर्युषण आणि दशलक्षण यांसारख्या पर्वांचे सामूहिक आयोजन ही समाजाची वैशिष्ट्ये बनली आहेत. आता समाजातील लोक व्यापार, शिक्षण, सेवा क्षेत्र तसेच इतर आधुनिक व्यवसायांमध्ये सक्रिय आहेत आणि सामाजिक व धार्मिकदृष्ट्या चांगल्या प्रकारे संघटित आहेत.
ऑल इंडिया जैन वीरवाल जैन संघ ही समाजाची प्रमुख संस्था आहे. ती धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांचे संचालन करते.
वीरवाल जैन समाज हा अहिंसा आणि जैन तत्त्वज्ञानाच्या शक्तीचा जिवंत पुरावा आहे. एका संताचा प्रामाणिक प्रयत्न, योग्य मार्गदर्शन आणि दृढ संकल्प संपूर्ण समाजाची दिशा कशा प्रकारे बदलू शकतो, हे या उदाहरणातून दिसून येते.
हे जैन इतिहासातील अलीकडच्या काळातील आणि अत्यंत प्रेरणादायी धर्मपरिवर्तनांपैकी एक मानले जाते आणि आजही ते समाजासाठी प्रेरणास्रोत आहे.
हेही वाचावे……
Jains & Jainism (Online Jain Magazine)
They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)
TheyWon
English Short Stories & Articles
