महाराणा प्रताप यांचे सेनापती शूरवीर भामाशाह

महावीर सांगलीकर
jainway@gmail.com

भामाशाह (इ.स.1547-600) हे भारतीय इतिहासातील एक मान्यवर व्यक्तिमत्त्व होते. ते पराक्रमी सेनानी, उदार दानशूर, अटळ स्वामिनिष्ठ आणि महाराणा प्रताप यांचे प्रमुख सल्लागार व सेनापती म्हणून ओळखले जातात. राजस्थानातील पाली जिल्ह्यातील सादडी या गावात जन्मलेल्या भामाशाह यांचे जीवन आणि कार्य आजही प्रेरणादायी मानले जाते. त्यांच्या आर्थिक मदतीमुळे आणि दूरदर्शी रणनीतीमुळे मेवाडचे स्वातंत्र्य आणि गौरव टिकवून ठेवण्यात मोठी मदत झाली.

भामाशाह यांचा जन्म 29 एप्रिल 1547 रोजी एका प्रतिष्ठित जैन कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील भारमल हे मेवाडचे राजा उदयसिंह (द्वितीय) यांचे कोषाध्यक्ष तसेच रणथंभोर किल्ल्याचे किल्लेदार होते. लहानपणापासूनच भामाशाह यांच्यावर निष्ठा, सेवा आणि आर्थिक व्यवस्थापनाचे संस्कार झाले. याच गुणांचा त्यांना पुढे प्रशासन आणि लष्करी नेतृत्वात मोठा उपयोग झाला.

त्यांचे धाकटे बंधू ताराचंद हे देखील मेवाडच्या सेवेसाठी पूर्णपणे समर्पित होते.

महाराणा प्रताप यांच्या संघर्षातील भूमिका

इ.स. 1576 मध्ये झालेल्या हळदीघाटीच्या युद्धानंतर महाराणा प्रताप अत्यंत कठीण परिस्थितीत सापडले. अरवलीच्या डोंगररांगांमध्ये संघर्ष करत असताना त्यांच्याकडे ना पुरेसा पैसा होता, ना आवश्यक संसाधने. अशा वेळी भामाशाह यांनी आपली संपूर्ण संपत्ती महाराणा प्रताप यांना अर्पण केली. ही रक्कम इतकी मोठी होती की त्यातून 25 हजार सैनिकांचे सैन्य तब्बल बारा वर्षे चालवता आले असते. या उदार दानामुळे भामाशाह यांना दानवीर ही उपाधी मिळाली.

बहुतेक लोक भामाशाह यांना केवळ दानवीर म्हणून ओळखतात. मात्र, ते जितके दानवीर होते, त्याहून अधिक ते शूरवीर होते, ही गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवली पाहिजे.

भामाशाह यांनी मेवाडच्या स्वातंत्र्य लढ्यासाठी केवळ आर्थिक मदतच केली नाही, तर अनेक युद्धांत प्रत्यक्ष सहभागही घेतला. हळदीघाटीच्या युद्धानंतरही त्यांनी पुढील बारा वर्षे महाराणा प्रताप यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यात खांद्याला खांदा लावून साथ दिली. त्यांनी गुजरात, माळवा आणि मेवाड येथे अनेक लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले. या मोहिमांमधून मेवाडला मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती मिळाली. महाराणा प्रताप यांचे पुत्र अमरसिंह यांच्या सहकार्याने त्यांनी मालपुरा येथे मोगलांचा खजिना जप्त करून मेवाडची आर्थिक स्थिती अधिक बळकट केली.

लष्करी मोहिमा आणि रणनीतिक योगदान

भामाशाह यांनी मेवाडच्या सैन्यात गनिमी कावा अधिक प्रभावीपणे वापरण्याची योजना राबवली. डोंगराळ प्रदेशाचा फायदा घेत मोगल सैन्यावर अचानक छापे घालण्याची युद्धनीती त्यांनी विकसित केली.

त्यांनी अनेक युद्ध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. त्यांपैकी काही महत्त्वाच्या मोहिमा पुढीलप्रमाणे आहेत.

हळदीघाटीचे युद्ध

महाराणा प्रताप यांच्या जीवनातील हे अत्यंत महत्त्वाचे युद्ध होते. हे युद्ध महाराणा प्रताप यांच्या सैन्य आणि मोगल सैन्य यांच्यात झाले. या युद्धात महाराणा प्रताप यांच्या सैन्याच्या एका विभागाचे नेतृत्व भामाशाह यांनी केले. भामाशाह यांचे बंधू ताराचंद यांनीही या युद्धात सहभाग घेतला.

दिवेरचे युद्ध

इ.स. 1582 मध्ये विजयादशमीच्या दिवशी झालेल्या या युद्धात भामाशाह यांनी महाराणा प्रताप यांच्यासह मोगल सैन्याचा निर्णायक पराभव केला. त्यामुळे मेवाडचे स्वातंत्र्य पुन्हा प्रस्थापित झाले. मेवाडमधील मोगलांच्या ताब्यातील सर्व चौक्या मुक्त करण्यात आल्या.या युद्धात अकबराच्या सुमारे 36 हजार सैनिकांनी शरणागती पत्करली.

माळवा आणि गुजरात मोहिमा

भामाशाह यांनी महाराणा प्रताप यांचे पुत्र अमरसिंह यांच्यासह माळव्यात अनेक मोहिमा राबवून मोगलांचे खजिने जप्त केले आणि मेवाडचे सैन्य अधिक सक्षम केले. त्यांनी सम्राट अकबराचे मेवाड जिंकण्याचे प्रयत्न वारंवार हाणून पाडले. अकबराने इ.स. 1568 मध्ये चितोड जिंकल्यानंतर मेवाडच्या ज्या मैदानी भागावर कब्जा केला होता, तो पुन्हा मेवाडच्या ताब्यात आणण्यात भामाशाह यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

महाराणा प्रताप यांच्या दीर्घकालीन गनिमी युद्धाशी भामाशाह यांचे नाव अविभाज्यपणे जोडले गेले आहे. ते मेवाडी सैन्याच्या एका विभागाचे सेनापती होते. आपल्या सैन्यासह ते मोगलांच्या चौक्या, ताफे आणि लष्करी तुकड्यांवर अचानक हल्ले करून त्यांचे मनुष्यबळ आणि संपत्तीचे मोठे नुकसान करत. तसेच धनसंपत्ती आणि शस्त्रास्त्रे जप्त करून मेवाडला आणत.

भामाशाह यांनी अनेकदा मोगलांच्या प्रदेशांवर धाड टाकून तेथून धन आणि आवश्यक साधने मिळवली. या मोहिमा गुजरात, माळवा, मालपुरा आणि मेवाडच्या सीमेलगतच्या इतर मोगल प्रदेशांत राबवण्यात आल्या.

इ.स. 1578 मध्ये मोगल सेनापती शाहबाज खानने कुंभलगड जिंकल्यानंतर काही काळातच भामाशाह यांच्या नेतृत्वाखाली मेवाडच्या सैन्याने माळव्यावर केलेली आकस्मिक मोहीम इतिहासप्रसिद्ध ठरली. या मोहिमेत त्यांनी मेवाडसाठी मोठ्या प्रमाणात धन आणि साधने मिळवली.

महाराणा प्रताप यांना त्यांच्या दीर्घकालीन संघर्षातील सर्वात मोठे यश इ.स. 1587 मध्ये मिळाले. चितोड आणि मंडलगड वगळता उर्वरित मेवाड पुन्हा त्यांच्या ताब्यात आला. या विजयामध्ये सेनापती भामाशाह यांची अत्यंत महत्त्वाची भूमिका होती.

भामाशाह यांच्या कुशल रणनीतीमुळे कुंभलगड आणि उदयपूरसारखे महत्त्वाचे किल्ले पुन्हा राजपूतांच्या ताब्यात आले.

मेवाडचे सैन्य अधिक सक्षम केले

भामाशाह यांनी सैन्याला आर्थिक मदत आणि रसद पुरवण्याबरोबरच आधुनिक युद्धनीतींचाही अवलंब केला. त्यामुळे मेवाडचे सैन्य दीर्घकाळ संघर्ष करू शकले. त्यांनी घोडदळ, तोफखाना आणि तलवारबाजांच्या तुकड्या अधिक मजबूत केल्या.

युद्धानंतरचे पुनर्बांधणी कार्य

युद्धांमध्ये उद्ध्वस्त झालेल्या गावांचे आणि किल्ल्यांचे पुनर्निर्माण करण्यासाठी भामाशाह यांनी मोठी आर्थिक मदत केली.

शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांना आर्थिक सहाय्य देऊन त्यांनी मेवाडची अर्थव्यवस्था पुन्हा उभी करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

स्वामिनिष्ठा आणि परोपकार

भामाशाह यांच्या स्वामिनिष्ठेची साक्ष देणारी आणखी एक ऐतिहासिक घटना प्रसिद्ध आहे. सम्राट अकबर आपल्या साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी राजपूत राजे आणि योद्ध्यांमध्ये फूट पाडण्याचे धोरण वापरत असे. उच्च पदे, मनसब आणि सत्तेचे आमिष दाखवून तो अनेकांना आपल्या बाजूने वळवत असे. महाराणा प्रताप यांचा पराभव करण्यात अपयशी ठरल्यानंतर अकबराने भामाशाह यांनाही आपल्या बाजूने आणण्याचा प्रयत्न केला. परंतु भामाशाह आपल्या निष्ठेवर ठाम राहिले.

महाराणा प्रताप यांच्या निधनानंतर भामाशाह यांनी महाराणा अमरसिंह प्रथम यांना साथ दिली.

युद्धकौशल्याबरोबरच भामाशाह हे समाजसेवेसाठीही प्रसिद्ध होते. त्यांनी मंदिरे, विद्यालये आणि विविध लोककल्याणकारी उपक्रमांना उदारपणे मदत केली. विशेषतः त्यांनी आणि त्यांच्या बंधू ताराचंद यांनी माउंट आबू येथील दिलवाडा जैन मंदिरांच्या बांधकामासाठी आर्थिक सहाय्य केले. तसेच उदयपूर येथील जावर माता मंदिरही त्यांनी बांधून दिले.

वारसा आणि सन्मान

भामाशाह यांच्या कार्याचा गौरव आजही राजस्थानसह संपूर्ण भारतात केला जातो. त्यांच्या नावाने अनेक स्मारके आणि पुरस्कार सुरू करण्यात आले आहेत.

• चितोडगड येथील भामाशाह स्मारक, जिथे त्यांची हवेली आजही अस्तित्वात आहे.
• मेवाड महाराणा चॅरिटेबल फाउंडेशनचा “भामाशाह पुरस्कार”, जो राजस्थानातील विद्यापीठांतील निवडक विभागांमध्ये सर्वाधिक गुण मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्यांना दिला जातो. हा पुरस्कार निःस्वार्थ त्याग, उत्कृष्ट आर्थिक व्यवस्थापन आणि कर्तव्यनिष्ठेचा गौरव म्हणून प्रदान केला जातो.
• राजस्थान शासनाची भामाशाह कार्ड योजना आणि इतर विविध योजना.
• छत्तीसगड शासनाचा दानवीर भामाशाह सन्मान, जो समाजसेवेसाठी दिला जातो.
• भामाशाह यांच्या जीवनावर आधारित ‘दीवान भामाशाह’ हा मूकपट 1926 मध्ये प्रदर्शित झाला. त्याचे दिग्दर्शन मोहन दयाराम भावनानी यांनी केले होते. याशिवाय 2017 मध्ये ‘भामाशाह’ हा आणखी एक चित्रपट प्रदर्शित झाला.
• इ.स. 2000 मध्ये भारतीय टपाल विभागाने भामाशाह यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट जारी केले.

हेही वाचावे……

मुघल काळातील जैन धर्म आणि समाज	पोर्तुगीजांना हरवणारी पराक्रमी राणी अब्बक्का
राजपुतांच्या कांही कुळ्यांचे दक्खनी मूळ	शिलाहार राजा भोज (दुसरा) आणि त्याने बांधलेले किल्ले
वीरगळ, जैनाचा धोंडा आणि असाही इतिहास	भारतीय नौकायन आणि आरमाराचा इतिहास
जैन संस्कृतीच्या सांगली जिल्ह्यातील प्राचीन पाऊलखुणा	भारतीयांचा इतिहासबोध

Jains & Jainism (Online Jain Magazine)

They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)

TheyWon
English Short Stories & Articles

न्यूमरॉलॉजी हिंदी