महावीर सांगलीकर
राजकुमारी चंद्रलेखा : शिलाहार आणि चालुक्य राजघराण्यांना जोडणारी ऐतिहासिक व्यक्ती
मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील शिलाहार हे एक महत्त्वाचे राजघराणे होते. त्यांच्या कोल्हापूर शाखेच्या अधिपत्याखाली कोल्हापूर, कराड, मिरज तसेच दक्षिण महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील काही प्रदेश होते.
राजकुमारी चंद्रलेखा, जिला चंदलादेवी असेही म्हटले जाते, ही शिलाहार राजवंशाच्या कोल्हापूर–करहाट शाखेतील शिलाहार राजा मारसिंह यांची कन्या होती. मारसिंहाने साधारणपणे ११व्या शतकात करहाट–कोल्हापूर परिसरावर राज्य केले. पुढे तिचा विवाह महान उत्तरकालीन चालुक्य सम्राट विक्रमादित्य सहावा (त्रिभुवनमल्ल) याच्याशी झाला आणि ती त्याची राणी बनली.
ती इ.स. ११व्या–१२व्या शतकात होऊन गेली. तिचे विशेष महत्त्व असे की तिचा उल्लेख ऐतिहासिक शिलालेखांमध्ये तसेच संस्कृतमधील महत्त्वाच्या साहित्यकृतींमध्ये आढळतो.
चंद्रलेखाचा विवाह विक्रमादित्य सहावा याच्याशी झाला. तो कल्याणच्या उत्तरकालीन चालुक्यांचा सर्वात प्रसिद्ध राजा होता. त्याचा राज्यकाल साधारण इ.स. १०७६ ते ११२६ असा मानला जातो.
हा विवाह राजकीयदृष्ट्याही महत्त्वाचा होता. या विवाहामुळे दक्षिण महाराष्ट्रातील शिलाहार राजघराणे आणि सामर्थ्यशाली चालुक्य साम्राज्याचे राजघराणे एकमेकांशी जोडले गेले.
चंद्रलेखा ही जैनधर्मिय होती आणि तिने आपल्या राज्यात पार्श्वनाथ-पद्मावतीची अनेक मंदिरे बांधली होती.
विक्रमादित्य सहाव्याच्या दरबारात राहणारा प्रसिद्ध काश्मिरी कवी बिल्हण याने आपल्या विक्रमांकदेवचरित या संस्कृत काव्यात चंद्रलेखेचे विस्तृत वर्णन केले आहे. या ग्रंथातील काही सर्गांमध्ये विक्रमादित्य आणि चंद्रलेखा यांच्या संबंधांची कथा सांगितली आहे.
बिल्हणाच्या कथेनुसार, चंद्रलेखा अत्यंत सुंदर होती आणि तिच्यासाठी स्वयंवर आयोजित करण्यात आला होता. या स्वयंवरासाठी अनेक शक्तिशाली राजे आणि राजकुमार एकत्र आले. साहित्यिक वर्णनानुसार, चंद्रलेखाने उपस्थित असलेल्या राजकुमारांना नाकारले आणि शेवटी विक्रमादित्याच्या गळ्यात वरमाला घातली.
मात्र, येथे एक महत्त्वाची ऐतिहासिक सावधगिरी आवश्यक आहे.
विक्रमादित्य आणि चंद्रलेखा यांचा विवाह ऐतिहासिक आहे; परंतु बिल्हणाने वर्णन केलेला विस्तृत स्वयंवराचा प्रसंग अक्षरशः ऐतिहासिक घटना म्हणून स्वीकारता येत नाही. बिल्हणाने राजदरबारी संस्कृत काव्यपरंपरेनुसार या कथेला अधिक भव्य आणि रोमँटिक स्वरूप दिले असण्याची शक्यता आहे.
साहित्यिक आणि शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ती केवळ विक्रमादित्याची प्रेयसी किंवा सुंदर पत्नी म्हणून दिसत नाही, तर उच्च स्थान असलेली राजघराण्यातील प्रभावशाली स्त्री म्हणूनही तिचे चित्रण आढळते.
तिला नृत्यविद्याधरी आणि अभिनव सरस्वती यांसारख्या विशेषणांनी गौरविले गेले असल्याचे उल्लेख आढळतात.
चंद्रलेखा ही अनेक महत्त्वाच्या चालुक्य राजपुत्रांची माता होती. तिच्या पुत्रांमध्ये पुढील नावांचा समावेश केला जातो:
- जयकर्ण
- सोमेश्वर तिसरा
- तैलप तिसरा
यांपैकी सोमेश्वर तिसरा पुढे चालुक्य सम्राट झाला. तो आपल्या ‘मानसोल्लास’ (अभिलषितार्थ चिंतामणी) या विश्वकोशीय स्वरूपाच्या संस्कृत ग्रंथासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे.
त्यामुळे चंद्रलेखा ही एका चालुक्य सम्राटाची माता होती. शिलाहार आणि चालुक्य या दोन महत्त्वाच्या राजघराण्यांना जोडणारा हा एक महत्त्वाचा दुवा ठरतो.
चंद्रलेखा आणि काश्मीर
तिच्या प्रसिद्धीशी संबंधित एक विलक्षण साहित्यिक कथा आढळते.
काश्मिरी इतिहासकार कल्हणाने आपल्या राजतरंगिणी या ग्रंथात काश्मीरचा राजा हर्ष याला एका सुंदर चालुक्य राणीच्या चित्राने प्रभावित झाल्याची कथा सांगितली आहे. या राणीचे नाव चंद्रलेखा / चंडला असे दिले जाते.
या कथेनुसार, तिचे सौंदर्य पाहून हर्ष इतका प्रभावित झाला की तिला मिळविण्यासाठी त्याने चालुक्य साम्राज्यावर आक्रमण करण्याचा विचार केला.
ही कथा सावधगिरीनेच स्वीकारली पाहिजे, कारण कल्हणाच्या वर्णनात साहित्यिक आणि नाट्यमय घटक आहेत. तरीसुद्धा, या कथेतून एक महत्त्वाची गोष्ट दिसून येते—चालुक्य राणी चंद्रलेखेची कीर्ती व्यापक भारतीय साहित्यिक परंपरेत पोहोचली होती.
चंद्रलेखा ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची का आहे?
चंद्रलेखेचे महत्त्व किमान पाच कारणांमुळे अधोरेखित होते:
- ती दक्षिण महाराष्ट्रातील शिलाहार राजघराण्यातील राजकुमारी होती.
- तिच्या विवाहामुळे शिलाहार आणि सामर्थ्यशाली उत्तरकालीन चालुक्य राजघराण्यांमध्ये संबंध निर्माण झाला.
- ती मध्ययुगीन भारतातील अत्यंत शक्तिशाली राजांपैकी एक असलेल्या विक्रमादित्य सहाव्याची राणी झाली.
- ती चालुक्य सम्राट सोमेश्वर तिसरा आणि तैलप तिसरा यांची माता होती.
- तिची कथा बिल्हण आणि कल्हण यांसारख्या प्रसिद्ध कवी-इतिहासकारांनी जतन केली. त्यामुळे मध्ययुगीन भारतातील राजघराण्यातील स्त्रियांमध्ये तिचे स्थान विशेष महत्त्वाचे ठरते.
हेही वाचावे……
Jains & Jainism (Online Jain Magazine)
They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)
TheyWon
English Short Stories & Articles
