महावीर सांगलीकर
फोन: 8149703595, 8149128895
ईमेल: jainway@gmail.com
टीप: येथे दिगंबर–श्वेतांबर या शब्दांचा अर्थ जैन धर्मातील विविध संप्रदाय—दिगंबर, श्वेतांबर मूर्तिपूजक, स्थानकवासी, तेरापंथी इत्यादी—असा घ्यावा.
जैन समाज मुख्यतः दोन प्रमुख संप्रदायांमध्ये विभागलेला आहे—दिगंबर आणि श्वेतांबर. हे दोन्ही संप्रदाय जैन तत्त्वज्ञानाची मूलभूत तत्त्वे समान मानत असले, तरी त्यांच्या काही परंपरा, धार्मिक विधी आणि रूढी वेगवेगळ्या आहेत. मात्र, येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की या रीतिरिवाजांतील फरक हा संप्रदायामुळे नसून प्रादेशिक संस्कृतीमुळे आहे. प्रत्यक्षात, एकाच प्रदेशातील दिगंबर आणि श्वेतांबर जैन समाजाच्या अनेक परंपरा व सामाजिक रूढी जवळजवळ सारख्याच असतात. उलट, एकाच संप्रदायातील पण वेगवेगळ्या प्रदेशांत राहणाऱ्या लोकांच्या भाषा, संस्कृती आणि रीतिरिवाजांमध्ये लक्षणीय फरक आढळतो.
उदाहरणार्थ, मारवाडमधील दिगंबर आणि श्वेतांबर जैन समाज यांच्यात भाषा, संस्कृती आणि रीतिरिवाजांच्या बाबतीत विशेष फरक दिसत नाही. पण मारवाडमधील दिगंबर जैन समाज आणि कर्नाटकातील दिगंबर जैन समाज यांच्या भाषा, संस्कृती आणि परंपरांमध्ये मोठा फरक आहे. त्याचप्रमाणे, मारवाडमधील श्वेतांबर जैन समाज आणि गुजरातमधील श्वेतांबर जैन समाज यांच्या भाषा, रीतिरिवाज आणि संस्कृतीतही बराच फरक दिसून येतो.
आधुनिक काळात सामाजिक स्तरावर दिगंबर आणि श्वेतांबर समाजांतील दरी हळूहळू कमी होत आहे. (जरी काही वादप्रिय आणि कट्टरतावादी लोक ही दरी वाढविण्याचा प्रयत्न करत असले, तरी.) ही दरी आणखी कमी करण्याचा एक प्रभावी मार्ग म्हणजे दिगंबर आणि श्वेतांबर समाजांमधील आंतरसंप्रदायीय विवाहांना प्रोत्साहन देणे.
अशा विवाहांचे जैन समाजाला अनेक फायदे होऊ शकतात. त्यांपैकी काही महत्त्वाचे फायदे पुढीलप्रमाणे आहेत:
आनुवंशिक विविधता वाढेल
जैन समाजात अनेक पिढ्यांपासून संप्रदाय किंवा जातीच्या मर्यादेतच विवाह होत आले आहेत. त्यामुळे जैन समाजात काही आनुवंशिक दोष, तसेच काही स्वभावदोष तयार झाले आहेत.
यावर उपाय म्हणून आंतरसंप्रदायीय विवाह उपयुक्त ठरू शकतात. जेव्हा श्वेतांबर, दिगंबर, स्थानकवासी, तेरापंथी अशा विविध संप्रदायांतील युवक-युवती विवाह करतात, तेव्हा तो प्रत्यक्षात विजातीय जैन विवाह ठरतो आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातूनही तो लाभदायक मानला जातो.
अशा विवाहांमुळे संततीमध्ये आनुवंशिक विविधता वाढते. त्यामुळे शारीरिक आणि मानसिकआरोग्य अधिक चांगले राहते, रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि मानसिकदृष्ट्या अधिक जागरूक, संवेदनशील व व्यापक विचारसरणीची पिढी तयार होते. अशी मुले अधिक बुद्धिमान आणि कल्पक असतात..
त्यामुळे विवेकपूर्वक केलेले आंतरसंप्रदायीय विवाह जैन समाजाच्या दीर्घकालीन शारीरिक, मानसिक आणि सांस्कृतिक आरोग्यासाठी हितावह ठरू शकतात.
सांप्रदायिक उदारता वाढेल
दिगंबर आणि श्वेतांबर संप्रदायांतील विवाहांमुळे जैन समाजात उदारमतवाद आणि परस्पर स्वीकाराची भावना वाढीस लागेल. अनेक शतकांपासून अस्तित्वात असलेले वैचारिक मतभेद आणि सामाजिक अंतर कमी करण्यासाठी हे विवाह सामाजिक सेतूचे कार्य करतील.
भारतात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींचा संबंध नसून दोन कुटुंबे आणि शेकडो नातेवाईक यांना जोडणारा बंध असतो. त्यामुळे वेगवेगळ्या संप्रदायांतील युवक-युवती विवाहबद्ध झाल्यावर त्यांचे कुटुंबीय आणि नातेवाईकही एकमेकांच्या अधिक जवळ येतात.
अशा विवाहांमुळे संवाद, समजूतदारपणा आणि सहिष्णुता वाढते. मतभेद असले तरी आपण एकाच धर्माचे आणि संस्कृतीचे घटक आहोत, याची जाणीव अधिक दृढ होते. त्यामुळे समाजात समरसता वाढते.
या विवाहांमधून जन्मलेली मुले बालपणापासूनच दोन्ही परंपरांचा परिचय घेतात आणि जैन धर्माचे अधिक व्यापक स्वरूप समजून घेतील. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये अधिक जागरूकता, सहिष्णुता आणि धर्माबद्दलची आत्मीयता निर्माण होईल.
जैन परंपरा आणि मूल्यांचे संरक्षण होईल
आजच्या सामाजिक आणि आर्थिक बदलांच्या काळात जैन कुटुंबांना आपल्या मुला-मुलींसाठी योग्य जीवनसाथी शोधणे अधिक कठीण होत आहे. उच्च शिक्षण आणि करिअरच्या निमित्ताने अनेक युवक-युवती विविध शहरांमध्ये किंवा परदेशात राहतात. त्यामुळे केवळ संप्रदायाच्या चौकटीत राहून विवाह ठरविणे अधिक अवघड झाले आहे.
जर संप्रदायालाच सर्वाधिक महत्त्व दिले गेले, तर अनेक जैन युवक-युवतींना योग्य जीवनसाथी मिळण्यात अडचणी येतात. परिणामी काहीजण जैन धर्माबाहेर विवाह करण्याचा निर्णय घेतात. त्यामुळे केवळ परंपरांवरच परिणाम होत नाही, तर पुढील पिढ्यांमध्ये जैन मूल्यांविषयीची समजही कमी होण्याची शक्यता असते.
अशा परिस्थितीत दिगंबर–श्वेतांबर संप्रदायांमधील विवाहांना प्रोत्साहन देणे हा एक व्यावहारिक आणि सकारात्मक पर्याय ठरू शकतो. यामुळे धर्माचे नुकसान होत नाही; उलट जैन परंपरेत अधिक समन्वय निर्माण होतो.
अशा विवाहांमुळे युवक-युवतींना समाजातच योग्य जीवनसाथी मिळू शकतो आणि जैन संस्कार, परंपरा व जीवनमूल्ये कुटुंबाच्या संस्कृतीत जिवंत राहतात. त्यामुळे जैन धर्म केवळ ग्रंथांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो जीवनपद्धतीचा भाग बनतो.
या प्रकारे आंतरसंप्रदायीय विवाह केवळ सामाजिक गरजा पूर्ण करत नाहीत, तर आधुनिक काळातही जैन परंपरेला सुसंगत आणि सजीव ठेवतात.
जैन एकता अधिक बळकट होईल
जैन समाजात आंतरसंप्रदायीक विवाहांमुळे समाजातील एकता, सौहार्द आणि परस्पर सहकार्य अधिक दृढ होते. जेव्हा दिगंबर, श्वेतांबर, स्थानकवासी आणि तेरापंथी समाजातील युवक-युवती आंतरसंप्रदायीक विवाह करतात, तेव्हा परस्पर समज, स्नेह आणि सहकार्य वाढते.
अशा विवाहांमुळे गैरसमज आणि सांप्रदायिक मतभेद हळूहळू कमी होतात. कुटुंबे जेव्हा एकमेकांच्या परंपरा समजून घेतात, तेव्हा सर्वसमावेशक विचारसरणी विकसित होते. त्याचा सकारात्मक परिणाम सामाजिक आणि धार्मिक उपक्रमांवरही दिसून येतो.
याशिवाय, हे विवाह जैन धर्माची व्यापकता आणि सखोलता समजून घेण्यास मदत करतात. नवीन पिढीला संतुलित दृष्टीकोन मिळतो, त्यामुळे ती संपूर्ण जैन धर्माचा अधिक व्यापक स्वीकार करू शकते.
समाजातही हा संदेश पोहोचतो की विविधता ही अडथळा नसून समन्वयाचे आणि ऐक्याचे प्रभावी माध्यम असू शकते. त्यामुळे जैन समाजाची एकता आणि सहिष्णुता इतर समाजांसाठीही प्रेरणादायी ठरू शकते.
अशा प्रकारे, आंतरसंप्रदायीय विवाह जैन समाजात केवळ बंधुभाव वाढवत नाहीत, तर सामाजिक समरसता आणि सांस्कृतिक समृद्धीलाही अधिक बळकटी देतात.
जैन समाज अधिक मजबूत होईल
आजच्या काळात दिगंबर आणि श्वेतांबर संप्रदायांमधील विवाहांची गरज दुर्लक्षित करता येणार नाही. असे विवाह केवळ जैन समाजाची एकता वाढवत नाहीत, तर समाजाला अधिक सर्वसमावेशक, प्रगतिशील आणि सक्षम बनवतात.
अशा विवाहांमुळे जैन समाज अधिक संघटित, सशक्त आणि दूरदृष्टीचा बनेल. जैन समाज जितका मजबूत होईल, तितके त्याचे देशाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि नैतिक जीवनातील योगदानही वाढेल. त्यामुळे जैन समाजाचे बळकटीकरण हे केवळ जैन समाजासाठीच नव्हे, तर भारतासाठी आणि संपूर्ण जगासाठीही महत्त्वाचे आहे.
हेही वाचावे……
Jains & Jainism (Online Jain Magazine)
They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)
TheyWon
English Short Stories & Articles
