अन्न आणि चेतना

संदीप जैन

9373006060

जैसा भोजन खाइये , तैसा ही मन होय।
जैसा पानी पीजिये, तैसी वाणी होय।।
– संत शिरोमणि कबीरदास

संत शिरोमणी कबीरदास म्हणतात की, आपण जसा आहार घेतो, त्याप्रमाणे आपल्या मनाची जडणघडण होत जाते आणि जसे पाणी पितो, तशीच आपली वाणी होते. अर्थात, शुद्ध व सात्त्विक आहार आणि निर्मळ पाण्यामुळे मन आणि वाणीही शुद्ध राहते.

जैन आगमांमध्ये याचा विचार मुख्यतः आहार, कषाय, आसक्ती, संयम आणि भावशुद्धी या चौकटीत येतो. “अन्न चेतनेवर परिणाम करते” हा आधुनिक शब्दप्रयोग आहे. जैन धर्मातील अन्न आणि चेतना म्हणजे फक्त “काय खाऊ नये” नाही… तर “मी जे खातो त्याचा परिणाम कशावर होतो?” ही जाणीव. अहिंसा हा त्याचा केंद्रबिंदू आहे. जैन आहारातील शाकाहार, काही विशिष्ट पदार्थ टाळणे, सूर्यास्तानंतर भोजन न करणे अशा परंपरांमागे केवळ धार्मिक नियम नाहीत; त्यामागे जीवदया, संयम, जागरूकता, अन्न सेवनाबद्दलची जबाबदारी आणि स्वतःच्या चेतनेशी असलेला संबंध ओळखणे हा विचार आहे. इथे जैन धर्माचा चा दृष्टिकोन खूप सुंदर आहे.

जैन दृष्टिकोनातून मुख्य विचार

आहार फक्त शरीरासाठी नाही — मनोवृत्तीशीही त्याचा संबंध आहे
जैन साधनेत आहार घेताना रसासक्ती (चवीची आसक्ती) टाळणे महत्त्वाचे मानले जाते. म्हणजे अन्नाची चव, प्रमाण आणि त्याबद्दलची आसक्ती मनाच्या अवस्थेला प्रभावित करू शकते.

“काय खातो?” एवढेच नाही — “कशा भावनेने खातो?” हेही महत्त्वाचे
लोभ, आसक्ती, अतिखाणे, चवीची लालसा यामुळे मन अधिक असंयमी होऊ शकते. त्यामुळे आहार-संयम हा आत्मसंयमाचा भाग आहे.

अन्नाबरोबर कर्माचा विचार येतो
जैन धर्मात अन्न मिळवताना/तयार करताना होणारी जीवहिंसा आणि त्यामागची वृत्ती महत्त्वाची आहे. म्हणून आहाराची निवड ही अहिंसा आणि अपरिग्रहाशी जोडली जाते.

भोजनाचा परम उद्देश — साधनेला सहाय्य
मुनिंच्या संदर्भात आहार हा इंद्रियसुखासाठी नसून शरीर टिकवून धर्मसाधना करण्यासाठी आहे. म्हणून अन्नाकडे केवळ आनंद मिळवण्याचे साधन म्हणून न पाहता, आध्यात्मिक साधनेसाठी आधार म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन दिसतो. जैन धर्माच्या दृष्टीने अन्न केवळ शरीरात प्रवेश करणारा पदार्थ नाही; ते आपल्या आसक्ती, संयम आणि भावशुद्धीची परीक्षा घेणारे माध्यम आहे. जैन धर्म विचारतो — आपण अन्न खातो की अन्नाशी असलेली आपली आसक्ती आपल्याला खाते?

आजच्या धावपळीच्या जीवनात….

आजच्या धावपळीच्या जीवनात आपण चव, सुविधा आणि वेळ यांना महत्त्व देतो पण एक गोष्ट हळूहळू विसरत चाललो आहोत अन्नाचा आपल्या चेतनेवर होणारा परिणाम. अन्न बनवणाऱ्या व्यक्तीची मानसिक अवस्था आणि घरातील वातावरण यांचा अन्नाशी सूक्ष्म संबंध आहे.अन्न हे फक्त शरीरासाठी इंधन नाही. प्रत्येक अन्नपदार्थामध्ये एक ऊर्जा, एक स्पंदन आणि एक सूक्ष्म प्रभाव असतो. तोच पुढे आपल्या विचारांमध्ये, भावनांमध्ये आणि स्वभावात उतरू लागतो. ताजे, सात्त्विक आणि प्रेमाने बनवलेले अन्न मनाला शांतता देते. तर राग, तणाव किंवा नकारात्मक वातावरणात बनलेले अन्न मन अस्थिर करू शकते.

पूर्वी आपल्या घरात जेवण बनवताना आणि ते ग्रहण करताना मंत्र, प्रार्थना आणि शांत वातावरण असायचे. अन्नाचे कृतज्ञतेने सेवन केले जायचे. कारण आपल्या पूर्वजांना माहीत होते की, “अन्न फक्त पोट भरत नाही… ते चेतना घडवते.”

आज आपण मोबाईल पाहत, घाईत, तणावात किंवा नकारात्मक चर्चा करत आपण जेवण तयार करतो आणि त्याच वातावरणात जेवतो. यामुळे शरीर अन्न घेत पण पोषण घेत नाही आणि मन समाधान घेत नाही. यासोबतच रोजच्या अन्नात पॅकेज्ड फूड, फ्रोजन फूड आणि प्रिझर्व्हेटिव्हज यांचे प्रमाणही वाढत चालले आहे. चंगळवाद बोकळला आहे त्यामुळे सर्व काही आपल्याला रेडी टु कुक / रेडी टु ईट हवे आहे. या प्रोसेस केलेल्या अन्नामध्ये नैसर्गिक प्राणशक्ती हळूहळू कमी होत जाते.

प्रिझर्व्हेटिव्हज अन्न जास्त दिवस टिकवतात… पण शरीरावर सूक्ष्म ताण निर्माण करू शकतात. फ्रोजन फूड सोयीस्कर असले तरी वारंवार सेवन केल्यास शरीराची नैसर्गिक लय बिघडू शकते. सतत बाहेरचे अन्न आणि अन्नातले आर्टिफिशियल फ्लेव्हर्स, एक्सेस शुगर, केमिकल्स यांचा परिणाम फक्त शरीरावर नाही तर मूड, एनर्जी आणि मेंटल क्लॅरिटीवरही होऊ शकतो. म्हणूनच, अन्न निवडताना फक्त चव नाही तर त्याची ऊर्जा, शुद्धता आणि ते कुठल्या वातावरणात तयार केले आहे हे देखील जाणून घ्या. लक्षात ठेवा — “ पोट भरलं” आणि “ शरीराला पोषण मिळालं” यात खूप फरक असतो.

जेवण बनवताना पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा

• स्वयंपाक करताना मन शांत आणि स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
• राग, भीती, दुःख किंवा तीव्र तणावाच्या अवस्थेत स्वयंपाक करणे शक्यतो टाळा.
• अन्न बनवताना प्रेम, कृतज्ञता आणि शुभेच्छांची भावना ठेवा.
• स्वयंपाकघरात अनावश्यक गोंधळ, मोठा आवाज आणि नकारात्मक चर्चा टाळा.
• स्वयंपाक सुरू करण्यापूर्वी क्षणभर थांबून मन शांत करणे किंवा प्रार्थना करणे उपयोगी ठरू शकते.

जेवताना पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा

• अन्नाबद्दल कृतज्ञता ठेवा.
• शांत मनाने जेवा.राग, भीती किंवा तणावात लगेच जेवण टाळा.
• शक्य तितके ताजे अन्न खा.
• जेवताना नकारात्मक / हिंसात्मक चर्चा टाळा.
• शक्य तितके नैसर्गिक आणि प्रोसेस न केलेले अन्न निवडा.

अन्नाप्रमाणेच पाण्याचाही आपल्या शरीरावर आणि मनावर परिणाम होत असतो. पाणी तर आपल्या शरीरातील प्रत्येक पेशीपर्यंत पोहोचते. पण याबद्दल सविस्तर माहिती आपण पुढील लेखात घेऊ.

संदीप जैन : 9373006060
वास्तू सल्लागार | रेकी ग्रँड मास्टर | मल्टी मोडॅलिटी एनर्जी हीलर l इंट्युटिव्ह ओरॅकल कार्ड रीडर l स्विचवर्ड प्रॅक्टिशनर

वाचण्यासारखे आणखी कांही …..

७ चक्रे म्हणजे काय, आणि ७ चक्र हीलिंगचे काय फायदे आहेत?	बदल स्वीकारायला विरोध कशाला?
विद्रोही मन दुःखाचे आगार …..	नव्या सामाजिक क्रांतीची गरज – आता विचार नव्हे, कृती हवी!
काय वाचाल तर वाचाल?	तुमच्या मुलांना इंग्लिश मेडीयममध्येच शिकवा!
अलिप्त होणं जमलं तर ठीक …….	संत तुकाराम आणि जैन धर्म

TheyWon Online Magazine (English)

TheyWon Online Magazine (Hindi)

अंकशास्त्रानुसार मार्गदर्शन मिळवा आणि विनाअडथळा यशस्वी व्हा!