पायथॅगोरसवर जैन तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव

महावीर सांगलीकर

91 8149128895 ( jainway@gmail.com )

पायथॅगोरस हे प्राचीन ग्रीसमधील एक महान तत्त्वज्ञ, चिंतक आणि अद्वितीय गणितज्ञ होते. इ.स.पूर्व ५७० साली ग्रीसमधील सामोस या बेटावर त्यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्यांना ज्ञानाची ओढ होती आणि त्यांनी विविध देशांत प्रवास करून वेगवेगळ्या संस्कृती आणि तत्त्वज्ञानांचा अभ्यास केला.

त्यांनी मांडलेले भूमितीतील सिद्धांत—विशेषतः त्रिकोणाशी संबंधित प्रमेय—आजही जगभरातील शाळांमध्ये शिकवले जातात आणि गणिताच्या पायाभूत संकल्पनांपैकी एक मानले जातात.

याशिवाय, त्यांना आधुनिक अंकशास्त्राचे (Numerology) जनक मानले जाते. अंकांमध्ये एक प्रकारची आध्यात्मिक शक्ती आणि विश्वाच्या रचनेशी त्यांचा संबंध आहे, असे ते मानत. संगीताबद्दलही त्यांना प्रचंड आकर्षण होते. त्यांच्या मते संगीत आणि गणित यांचा अतिशय जवळचा संबंध आहे.

पायथॅगोरस हे केवळ विचारवंत नव्हते, तर त्यांनी एका धार्मिक-आध्यात्मिक चळवळीची स्थापना केली होती, जी पायथॅगोरसवाद म्हणून ओळखली जाते. या विचारप्रवाहाचे अनुयायी पायथॅगोरिअन्स म्हणून प्रसिद्ध होते. हे केवळ तत्वज्ञान नव्हते, तर एक शिस्तबद्ध आणि नियमबद्ध जीवनपद्धती होती.

जैन तत्त्वज्ञानाशी साधर्म्य

पायथॅगोरसवाद आणि जैन तत्त्वज्ञान यांच्यात अनेक ठिकाणी आश्चर्यकारक साम्य दिसून येते. ही साम्ये केवळ वरवरची नसून, ती जीवनदृष्टी, नैतिक मूल्ये आणि आध्यात्मिक साधनेच्या पद्धतीपर्यंत खोलवर पोहोचलेली आहेत.

या साम्यांवरून असे वाटते की पायथॅगोरस जैन विचारांनी प्रभावित झाले असावेत. विशेष म्हणजे, त्यांचा कालखंड भगवान वर्धमान महावीर यांच्या काळाशी साधर्म्य राखतो. त्यामुळे या दोन महान परंपरांमध्ये काही वैचारिक देवाणघेवाण झाली असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

प्राचीन भारत आणि ग्रीस यांच्यात व्यापार, प्रवास आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण होत असल्याचे अनेक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतात. त्यामुळे ग्रीक तत्त्वज्ञांना भारतीय विचारांची ओळख झाली असण्याची शक्यता अधिक बळकट होते.

जैन तत्वज्ञान आणि पायथागोरस यांचे तत्वज्ञान यात पुढील गोष्टी सामान दिसतात:

आत्मा आणि पुनर्जन्माची संकल्पना

पायथॅगोरिअन्स आत्म्याच्या अस्तित्वावर ठाम विश्वास ठेवत होते. त्यांच्या मते, आत्मा अमर आहे आणि तो शरीराच्या मृत्यूनंतरही पुढे प्रवास करत राहतो. ते पुनर्जन्मावरही विश्वास ठेवत आणि जन्म-मृत्यूच्या अखंड चक्रातून मुक्ती मिळवण्याची कल्पनाही मांडत.

त्यांच्या दृष्टीने आत्मा आणि शरीर या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. शरीर नाशवान आहे, पण आत्मा शाश्वत आहे. आत्म्याच्या शुद्धीसाठी संयमित, तपस्वी आणि शिस्तबद्ध जीवन जगणे आवश्यक आहे, असे ते मानत. भौतिक सुखांचा त्याग करणे, इंद्रियसंयम राखणे—या गोष्टींवर त्यांनी विशेष भर दिला.

ही सर्व तत्त्वे जैन तत्त्वज्ञानाच्या केंद्रस्थानी आहेत, त्यामुळे दोन्ही विचारसरणींमध्ये खोलवर साम्य दिसून येते.

सर्व जीवांबद्दल करुणा

पायथॅगोरस सर्व प्रकारच्या जीवांप्रती आदर आणि करुणा बाळगत होते. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की, जोपर्यंत मनुष्य इतर जीवांचा संहार करतो, तोपर्यंत त्याला खरी शांती, समाधान आणि आरोग्य मिळू शकत नाही.

त्यांच्या मते, हिंसा ही हिंसेलाच जन्म देते. जो व्यक्ती इतरांना वेदना देतो, तो स्वतःही कधी ना कधी त्याच वेदनेचा अनुभव घेतो. म्हणूनच, त्यांनी सर्व जीवांबद्दल दयाळूपणा आणि सहअस्तित्वाची भावना जोपासण्यावर भर दिला.
हा दृष्टिकोन जैन धर्मातील अहिंसेच्या सर्वोच्च तत्त्वाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे.

शाकाहाराचे महत्त्व

पायथॅगोरस स्वतः शाकाहारी होते आणि त्यांनी आपल्या अनुयायांनाही शाकाहार पाळण्याचा कठोर नियम घालून दिला होता. त्यांच्या मते, प्राण्यांची हत्या करणे म्हणजे केवळ हिंसा नव्हे, तर आत्म्याच्या शुद्धतेवरही आघात होय. सर्व जीवांप्रती करुणा आणि अहिंसा हे त्यांच्या जीवनाचे मुख्य तत्त्व होते. ते मानत की, मनुष्याने आपल्या आहारातही नैतिकतेचा विचार करावा.

जैन धर्मातही शाकाहार अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. जैन साधू आणि अनुयायी कठोरपणे अहिंसा पाळतात आणि कोणत्याही सजीवाला इजा पोहोचणार नाही, याची काळजी घेतात. त्यामुळे या दोन्ही परंपरांमध्ये स्पष्ट साम्य दिसते.

स्त्रियांना शिक्षणाची संधी

पायथॅगोरस हे त्या काळासाठी अत्यंत प्रगत विचारांचे होते. त्यांनी स्त्रियांनाही शिक्षण घेण्याचा आणि तत्त्वज्ञान शिकण्याचा समान हक्क दिला. त्यांच्या शाळेत स्त्रियांनाही प्रवेश होता, ही त्या काळातील एक क्रांतिकारी गोष्ट होती.

जैन धर्मातही प्राचीन काळापासून स्त्रियांना ज्ञान आणि आध्यात्मिक प्रगतीची समान संधी दिली गेली आहे. जैन परंपरेनुसार, भगवान ऋषभदेव यांनी आपल्या कन्या ब्राह्मी आणि सुंदरी यांना सर्वप्रथम लिपी आणि गणिताचे ज्ञान दिले होते.
यावरून दोन्ही परंपरांमध्ये स्त्री-शिक्षणाबद्दल सकारात्मक आणि प्रगत दृष्टीकोन दिसून येतो.

गणिताचे महत्त्व

जैन तत्त्वज्ञानात गणिताला एक विशेष आणि सखोल स्थान आहे. जैन ग्रंथांमध्ये संख्या, अनंतता, प्रमाण आणि मोजमाप याबद्दल सूक्ष्म विचार मांडलेले आहेत. जैन परंपरेत अनेक महान गणितज्ञ झाले आहेत, ज्यांचे योगदान जागतिक स्तरावर मान्य आहे.

पायथॅगोरसही एक महान गणितज्ञ होते आणि त्यांनी गणिताला केवळ विज्ञान म्हणून नव्हे, तर विश्व समजून घेण्याचे साधन मानले. त्यांच्या मते, संख्यांमध्ये एक प्रकारची दिव्यता आहे.

ही समानता दोन्ही परंपरांच्या बौद्धिक गाभ्याला जोडणारी आहे आणि विशेष उल्लेख करण्यासारखी आहे.

साधेपणाचा स्वीकार

पायथॅगोरिअन्स साधे, पांढरे सूती वस्त्र परिधान करत आणि अलंकाररहित, शिस्तबद्ध जीवन जगत. त्यांच्या जीवनात दिखाऊपणा किंवा विलासीपणाला स्थान नव्हते. हा साधेपणा आणि आत्मसंयम जैन साधूंच्या जीवनशैलीशी अगदी जुळणारा आहे. जैन साधूही अत्यंत साधे जीवन जगतात, भौतिक सुखांचा त्याग करतात आणि आत्मिक उन्नतीवर भर देतात.
यामुळे दोन्ही परंपरांमध्ये जीवनशैलीच्या पातळीवरही साम्य दिसून येते.

पूर्वजन्मांची स्मृती (जातिस्मरण)

पायथॅगोरस यांना त्यांच्या अनेक पूर्वजन्मांची आठवण होती. त्यांनी आत्म्याच्या प्रवासाबद्दल आणि त्याच्या सातत्याबद्दल विचार मांडले होते. ही संकल्पना जैन धर्मातील जातिस्मरण या विचाराशी सुसंगत आहे. जैन परंपरेनुसार, भगवान महावीरांना आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे ज्ञान होते.

यावरून आत्म्याच्या सातत्याविषयी आणि पुनर्जन्माविषयी दोन्ही परंपरांमध्ये समान दृष्टीकोन आढळतो.

निष्कर्ष

या सर्व समानतांचा सखोल विचार केला असता असे जाणवते की पायथॅगोरस जैन तत्त्वज्ञानाने काही प्रमाणात प्रभावित झाले असावेत. या साम्यांचा विस्तार केवळ काही मुद्द्यांपुरता मर्यादित नसून, तो जीवनशैली, नैतिक मूल्ये आणि आध्यात्मिक साधना या सर्वच स्तरांवर दिसून येतो.

एक-दोन नव्हे, तर अनेक ठिकाणी दिसणारे हे साम्य योगायोग मानणे कठीण वाटते. प्राचीन भारत आणि ग्रीस यांच्यातील संबंध, तसेच पायथॅगोरस आणि भगवान महावीर यांचा समकालीन काळ—या सर्व गोष्टी लक्षात घेतल्या तर हा प्रभाव संभवनीय वाटतो.

तथापि, एक वेगळी शक्यताही विचारात घेता येते—कदाचित महान विचारवंत, वेगवेगळ्या ठिकाणी असूनही, सत्याच्या शोधात एकाच निष्कर्षांपर्यंत पोहोचतात. म्हणजेच, महान पुरुषांची विचारसरणी अनेकदा एकसारखीच असते!

++++

महावीर सांगलीकर हे एक पॉलीमॅथ असून न्यूमरॉलॉजी, तत्वज्ञान, सामाजिक इतिहास, ऑकल्ट सायन्सेस हे त्यांच्या संशोधनाचे मुख्य विषय आहेत. ते एक न्यूमरॉलॉजिस्ट, लेखक, मेंटॉर, मोटिव्हेटर आणि मार्गदर्शक आहेत.

हेही वाचावे……

भगवान महावीरांचे शाश्वत तत्त्वज्ञान	ग्रीक आणि भारतीय: ग्रीकांचा भारतीय संस्कृतीवर परिणाम!
संत तुकाराम आणि जैन धर्म	सिरीभूवलय: एक अदभूत ग्रंथ
जैनांचे मराठी भाषेतील योगदान	ईश्वर आहे कि नाही?
फादर जोसेफ बॅण्ड	कुशाणकालीन प्राकृत ग्रंथ अंगविज्जा

Jains & Jainism (Online Jain Magazine)

They Won Hindi (हिंदी कहानियां व लेख)

TheyWon
English Short Stories & Articles

न्यूमरॉलॉजी हिंदी